Sustrai Erakuntza Fundazioak gora jotzeko errekurtsoa aurkeztu du Arroizko biogas plantaren baimenaren aurka. Eta ez du bakarrik egin, ezta gutxiago ere. 4.252 pertsona eta elkarte baino gehiagok gauza bera egin dute, Stop Biogas Arróniz plataformak animatuta. Izan ere, arrazoiak ez dira falta Sevillan sortutako eta lurraldearentzat hain kaltegarria den enpresa-ekimen hau baztertzeko.
Proiektua ia ezkutuan egon zen espedientearen izapidetze-prozesu osoan. Nahiz eta Arroizko Udalak haren berri izan enpresaren eskutik, ez zien inoiz horren berri eman herritarrei, ezta hilabete asko geroago Nafarroako Gobernuak jendaurrean jarri zuenean ere. Honela, populazioa ezin izan zen jabetu planta honek bere inguruneari ekar ziezaiokeen arazoaren tamainaz, ia gobernuak proiektua onartu zuen arte.
Eta hau ez da arazo bakarra. Proiektua jendaurrean jarri zenean, ez zen osorik aurkeztu. Proiektuaren zati garrantzitsu batzuk ez ziren ezagutzera eman eta onartu arte ezin izan dira ezagutu. Eta badira beste alderdi batzuk oraindik ezagutzen ez direnak. Izan ere, proiektua zatikatuta aurkeztu zen, behar ez bezala, bereizitako hainbat proiektutan, eta gaur egun biometanizazio-plantarena bakarrik ezagutzen dugu. Oraindik ez dakigu nola lotuko den planta gas naturalaren sarearekin, ezta hornidura-linea elektrikoarekin ere.
Badira dokumentu garrantzitsu batzuk ezin izan direnak aztertu, jendaurrean jarri ez direlako, hala nola plantan sortzen den digestatoaren kudeaketa-plana. Kontuan izan behar da plantan biogasa sortzeko lehengai gisa sartzen diren hondakin gehienak ia baldintza berdinetan ateratzen direla, eta beharrezkoa dela hondakin hauetaz libratzea. Digestatoa nekazaritzako lurrak ongarritzeko erabiltzen da. Baina jarduera hau kutsagarria izan daiteke, lurra gehiegi ongarritzeko arriskua dagoelako, eta honek nitratoek eragindako kutsadura-arazoak sortzen ditu. Honi guztiari gehitu beharko litzaioke digestatoan metal astunak edo bestelako kutsatzaileak egon daitezkeela.
Beraz, proiektu honen ingurumen-bateragarritasuna aztertu ahal izateko, guztiz beharrezkoa da digestatoen kudeaketa-plana ezagutzea. Eta dokumentu hau ez zegoen eskuragarri jendaurreko esposizioan. Proiektua onartzerakoan, akats ugari daudela egiaztatu ahal izan dugu: hiriguneetatik edo ur-ibilguetatik gertu dauden partzelak agertzen dira, zeinetan praktika hau debekatuta baitagoen, laborantzarako erabiltzen ez diren lursailak, gehiegizko maldak dituztenak, lurzati bikoiztuak, partzela irisgaitzak… Akats pilaketa hau nahikoa izan beharko litzateke plana baliogabetzeko; izan ere, okerreko partzelak kenduz gero, hasieran 2.600 hektarea lur izatetik 1.600 hektarea pasatxo izatera igaro da. Aurreikusitako jarduerarako azalera hau ez da inolaz ere nahikoa.
Baina hau ez da guztia. Herritarrek proiektua ezagutu ahal izan duten hilabete gutxiotan, zalantzak sortu dira laboreetan digestatoak erabiltzearen onurei buruz. Gauzak honela, jabetza partikularreko 647 hektarea eta herri-jabetzako 1.316 hektarea kendu dira enpresaren planetik. Horiek kudeatzen dituzten pertsonek, izan jabeak, errentariak edo komunalen arduradunak diren zinegotziak, hasierako onespena berraztertu dute, enpresak egiazko informaziorik eman gabe lortu ere, eta planetik kendu egin dituzte. Beraz, egungo digestato-plana ez da bideragarria.
Erabat ezohikoa den proiektu baten aurrean gaude. Jarduera honek arrisku ugari ditu nekazaritza-lurzoruarentzat, biodibertsitatearentzat eta hurbil bizi diren pertsonentzat. Planta honek urtean 140.000 tona hondakin organiko beharko lituzke, baina proiektuak ez du adierazten nondik aterako dituen. Honela, inguru horretan hondakin gutxi dagoenez, eta kilometro gutxira instalatu nahi dituzten mota bereko 4 planten artean hondakin horiek lortzeko lehia egon daitekeenez, distantzia luzeetatik garraiatu beharko lituzkete hondakinok. Gauza bera gertatuko litzateke gero sortzen diren hondakin-digestatuekin. Proiektuak deskarbonizazioari ustez egiten dion ekarpenari buruzko zalantzak nabarmenak dira, nahiz eta energia berriztagarriaren ekoizpen gisa iragartzen den. Proiektu honek garraio-kontsumoan hazkunde nabarmena eragiten du, erregai fosilak erabiliz, proiektuan aztertu ez dena. Horrenbestez, ez dakigu instalazioaren balantze energetikoa positiboa den.
Baina proiektu honekin gertatu den gauzarik bitxiena Ingurumen eta Landa Garapeneko Departamentuak onartu zuen modua izan da. Izan ere, Nafarroako Parlamentuan 2025eko urrian biometanizazio-plantei moratoria bat eztabaidatzen eta onartzen ari zela onartu zelako. Luzamendua biogaseko makroplanten aurkako plataformek eskatu zuten, Nafarroako nekazaritzako, abeltzaintzako eta elikadurako hondakinen kudeaketaren benetako beharrak ezagutu ahal izateko, plangintza demokratikoa egiteko eta jarduera honek kaltetu ditzakeen nekazaritza-lurzoruaren eta baliabide hidrikoen babesa bermatzeko. Azkenean, Parlamentuak urardotu eta onartu zuen moratoriak proiektuetako batzuk baino ez zituen geldiarazi, eta oso denbora labur batez, ez baitu proiektuok aztertzeko eta benetako gizarte-eztabaida bat egiteko balio izan.
Bada, Arroizko biometanizazio-planta 2025eko azaroaren 12an onartu zen, eta Arroizko Udalak baino ez zuen horren berri izan egun batzuk geroago, baina kaltetutako biztanleek ez zuten horren berri izan. 2026ko martxoaren 6an argitaratu zen baimen hori Nafarroako Aldizkari Ofizialean. Zergatik egon zen hain denbora luzean linboan?
Moratoria 2025eko azaroaren 7an onartu zuen Nafarroako Gobernuak, eta azaroaren 13an, NAOn argitaratu zenean, sartu zen indarrean, hain zuzen ere, plantaren baimena onartu eta hurrengo egunean. Honek jada adierazten digu, ziur aski, planta presaka baimendu zela, luzamendua hasi aurretik onartuta egon zedin.
Baina, gainera, plantaren baimena buletinean argitaratu zenean, egun horretan bertan baimenaren ustezko “akats-zuzenketa” bat argitaratu zen, ofizialki baimenean ustez izandako akatsak zuzenduko lituzkeena. Hala ere, akatsen zuzenketa aztertuta ikus daitekeenez, sakonera handikoak dira eta nabarmen aldatzen dituzte planta eta funtzionamendua. Ez dira akats hutsak testuan.
Beraz, susmopeko izapidetze baten aurrean gaude, zeinaren hasierako baimena “azkar eta korrika” onartu baitzen, moratoriak eraginik izan ez zezan. Ofiziozko aldaketa batekin aurrera jarraitu zuena, onarpen azkar honetan sortu diren arazoak saihesteko. Lege-iruzurra gertatu da, izan ere, gizarteak proiektua behar bezala aztertzea, eztabaidatzea eta aurrera eramateko aukera ezartzea eragozten saiatu dira. Baina ez dute lortu. Arroizko jendea, Lizarraldekoarekin eta Nafarroako beste eremu batzuetakoarekin batera, oso kezkatuta dago biometanizazioaren eraginagatik, nekazaritza-lurraren babesagatik eta baliabide hidrikoen kalitateagatik. Eta ez dute onartuko gure lurraldearen errealitatetik kanpoko makroproiektu korporatibo hauek garatzea. Honen guztiaren lekuko dira planta honen kontra aurkeztu diren 4.252 gora jotzeko errekurtso baino gehiago.